LEONARDO’NUN MEKTUBUNA CEVAP

“Büyülendim” dedim; etkilenmemin derecesini anlatabilmek içindi bu söz. Bunun yerine “hayran oldum, çok duygulandım,” yahut “müthiş, görkemli, olağanüstü” de diyebilirdim. Leonardo Vinci’nin son yıllarını yaşadığı mekânı ve bu mekânla bütünleşmiş parkı dolaştıktan sonra ne düşündüğümü soran gazeteci arkadaşıma verdiğim cevaptı bu.

Doğaüstü güçtü büyü; simyacının, büyücünün, şamanın gizil gücüne inanıldığı için, onların illüzyonunun etkisi altındaki kişidir büyülenen. Buradan ödünç alınan “büyülenmek” sözü, bilim ve sanat hatta aşk karşısında duyulan derin etkinin ifadesiydi elbette. Leonardo ömrü boyunca doğaüstüyle değil, doğayla, hayatla cebelleşmişti. Bunun sonucu olarak da yapıp ettikleri, daha 16. yüzyılda yaratıcı insan tahayyülünün hayatı bir tasarım nesnesine dönüştürmesi, büyük insanlık kültürüne önemli bir katkı olmuştur. Bu hâldeyken etkilenmemek elde değildi. Bir dâhinin beş yüzyıl öncesinde dokunduğu, şekillendirdiği nesnelerle, yaratılarla yüz yüzeydim, onların içindeydim. Her nesne kendi imgesiyle buluşup hayata ve zamana bir cevap olarak oradaydı işte. O yüzyıldan bize yazılan bir mektuptu Leonardo’nun yapıp ettikleri. Cevap isteyen bir mektup. Onun bu mektubuna cevap olarak Türkiye’den yirmiden fazla insan, ressam, yontucu, belgeselci, gazeteci ve yazar olarak oradaydık. Duygu, esinlenme ve heyecan içindeydik her birimiz. Daha orada ilk cümlelerimizi zihnimize kazımış, dönüşte ortak bir mektubu nasıl oluşturacağımızı düşünüyorduk herhalde.

Leonardo’yu sadece bir ressam yahut mekanikçi olarak nitelemenin yetersizliğini düşünüyordum. Sanatın ve bilimin düetiydi bu; birlikte uçtukları tahayyül ufkunda hayat sıçramalarla değişebilmenin müziğini fısıldıyordu. Duyabilmek, dokunabilmek ve böylece anlamlandırabilmek için yoruyordum zihnimi. Söylendiğine göre dizaynını Lenardo’nun yaptığı dış mekânda mekanik araçlar, köprüler, kuşevi suni bir şekilde sis bulutları altındaki su akıntıları arasında dolaşırken, ağaçlara gizlenmiş hoparlörlerden kendisinin bestelediği müziği de dinliyorduk. Yağmur, bu sessizliği bozmuyor, bizdeki bir deyimle siyil siyil yağıyordu.

Bir Rönesans insanıydı Leonardo. Bilimle sanatın bütünleşerek insan zihninde uyandırabileceği gerçekliğin zeminini hazırlayanlardandı. Şu var ki, birçok tasarı yarım kalmış, yarıda bırakılmıştır. Tamamlanmamış her eser, ister bilim ister sanat alanında o lsun, gelecek için bir esin kaynağıdır; onu tamamlayacak olana bir çağrıdır. Böyle mi düşünmüştür Leonardo? Sanmıyorum. Ama bugün böyle düşünebiliriz. Onun dehâsı uçarı zekânın macerasına dönüşüyor bir bakıma. Uçarı zekâ dağınıktır, dağıtandır, her alanda kendini gerçekleştirme arzusunun tatminsizliğidir. Bu yüzden de Leonardo’yu mükemmelliğe teslim olmayan, mükemmeli bozarak yeniden üreten kişi olarak görmenin sakıncası yok

*

Leonardo’nun çizimleri, tersten yazılmış yazısıyla sayfalar tutan notları, mekanik dişliler, ışıklandırdığı tiyatro sahnesi ve koltukları, duvardaki halılar, tablolar: her şey meraklılarca izleniyordu. Türkçe dışında çoğu dillerde hazırlanmış broşürler biletle birlikte izleyicilere verilmişti. Mona Lisa tablosunun mükemmel bir röprodüksiyonu önünde biriken kalabalığa rehber uzun uzun anlatıyordu resmin özelliklerini. Tam da orada zihnim 1970’lerin başındaki öğrencilik yıllarına döndü. Sanat Tarihi hocamız dudaklarını şıplatarak huşuyla anlatmıştı Mona Lisa tablosunu bize. O da buradaki rehber gibi uzun uzun anlattıktan sonra Mona Lisa’nın katır sırtında dağlardan geçerek İtalya’dan Fransa’ya getirilişini, bu macerada kendisi de tabloya eşlik eder gibi ballandıra ballandıra anlatmıştı. Dudaklarındaki her sözcük acıyan bal damlalarıydı sanki. Öyle hissetmiştim. Hocanın anlattıklarını içselleştirip o dağ yolculuğunu da içeren bir şiir yazmıştım o yıl. Hocanın sözcüklerine ithafen şiirin adını da Bal Acısı diye koymuştum. Yazıyı bu şiirle bitireyim diye düşündüm.

BAL ACISI

Meydan okuyarak zamana Tanrıya ve aşka

Bir palet toprağın gizemin Çivilemişsin tuvaline

Özleştirip bakışınla

Bakışın ki

Kısaltır özge aşkları

Sokar dergâhına

Secde ettirir

Varılmaz uzaklıktır bakışın

Çöreklenmiş alaycı bir gülüş

Dudaklarının hayın kıvrımına

İkiyüzlü

Küçümseyici

Ve sevdalı

Belli etmesen de üşüyorsun belli

Al omzuna harmaniyeni ellerinle

Ellerin ki dokur zamanın tezgâhında Aşkın bin türlüsünü

İnceliğin ve hüznün bin türlüsünü

Ufkun sisli ve alıngan

Hiç doğmuyor güneşler

Hiç doğmayacak

Sanki zaman

Hep Ortaçağ

Sonra büyük göç kuzeye

Yüce dağlardan aşarken yüreğinde

Deniz tutması gibi bir esriklik

Ve ayrılıkların buruk tadı

Hüzünle seyretmiştin üzüncün yurdunu

Acı bir damla gözyaşı olmuşsun

Kimi iklimlerde

Kimi yerde masallara girmişsin

Geceler kadar gizli anlamlara

Öpüşler gibi sinmişsin

Ve sen bir tülün düşsel gerisinde

Düşsel kalacak olan yaşlanmadan

Kalımlı sevgiliymişsin

Derler ki hâlâ o düş ülkelerinde

Bal acısı imişsin

Acıdır çünkü dağlardan gelen bal

Acıdır ayrılıkların tadı

Sen şimdi burkulmuş yüreğinle

Kal orada göz peteğinden

Damlayan bal bakışınla

“I am charmed,” I said; this phrase was in order to express the degree of my impression. I could also say, “I admired, very moved” or “wonderful, magnificent, extraordinary” instead of this. This was the answer I gave to my journalist friend who asked what did I think after walking around the place where Leonardo da Vinci spent his last years and the park integrated with this place.

Magic was a supernatural force; because it is believed in latent power of alchemist, magician, and shaman; charmed is the person who is under the illusion of them. The expression of “charmed” borrowed from here, was of course the statement of deep impression felt in the face of science and art even love. Through his life, Leonardo had grappled with nature and life, not with the supernatural. What he made and did as a result of this, namely creative human imagination turning life into an object of design as yet during sixteenth century, had significantly contributed to great human culture. One could not help not to be impressed in this context. I was faced with objects and creations touched, shaped by a genius five hundred years ago, I was among them. Every object meeting with its own image was there as an answer to life and time. What Leonardo did and made was a letter written to us from that century. A letter that demands an answer. As an answer to his letter, more than twenty people from Turkey, as painter, sculptor, documentarist, journalist and writer, we were there. Every one of us was in emotion, inspiration and excitement. I guess we put our first sentences into our minds when we were just there, thinking how to form a common letter on the way back I was thinking the inadequacy of defining Leonardo just as a painter or mechanic. This was a duet of art and science; in the horizon of imagination where they fly together, life was whispering the music of changeability through leaps. I was forcing my mind in order to hear, touch and thus understand. In the exterior reportedly designed by Leonardo, while wandering among mechanic devices, bridges, bird box, water streams under artificial mist clouds, we were also listening to music composed by him from speakers hidden in trees. Rain was not breaking this silence, drizzling as we say it.

Leonardo was a persona of Renaissance. He was one of the people who laid the ground for reality that can be aroused in human mind by science and art together. However many designs were half finished, not completed. Every work incomplete, whether in the realm of science or art, is a source of inspiration for the future, a call to one who would finish it. Had Leonardo thought like this? I don’t think so. But we can think like this today. His genius was sort of turning into an adventure of a frivolous mind. Frivolous mind is messy, makes a mess, dissatisfaction of desire of self-realization in every area. Therefore, it is okay to see Leonardo as a person who did not yield to perfection, who reproduced the perfect by dissolving it.

*

Leonardo’s drawings, pages of notes with his reverse writing, mechanical gears, theatre stage and seats he enlightened, carpets on the wall, paintings: everything was being watched by interested people. Brochures prepared in many languages except Turkish were given to the audience together with tickets. The guide was explaining the characteristics of the painting in detail to the crowd piled up in front of a perfect reproduction of Mona Lisa painting. Just there, my mind went back to the years when I was a student back in the early 1970s. Our history o f art teacher had explained to us the Mona Lisa painting in awe as smacking his lips. After explaining it at length like this guide here, he painted in glowing colours the story of bringing of Mona Lisa from Italy to France through mountains on a mule as if he was accompanying the painting in this adventure. Every word in his mouth was like souring drops of honey. I had felt like that. That year I had written a poem including that mountain trip as I internalized the story our teacher told us. I had named the poem Honey Sour as dedicated to the words of our teacher. I thought finishing this text with this poem.

HONEY SOUR

By challenging time

God and love

You had nailed onto your canva The mystery of a pallet earth

As purified with your sight

Your look

Shortens other loves

Puts into dervish convent

Make it prostrate

Your look is an unreachable distance

A cynical smile settled down

To the traitor folding of your lip Hypocrite

Contemptuous

And in love

Obviously you are cold though you don’t show it

Put your cloak on your shoulders with your hands

Your hands weave in the loom of time

All sorts of love

All sorts of kindness and sadness

Your horizon is misty and resentfu Never rises the sun

Never will

Like it is the time of

Middle ages all the time

Than the big migration to the North

As passing through high mountains in your heart Exhilaration like seasickness

And bitter taste of partings

You had sadly watched the land of sorrow

You have become a bitter drop of tear

In some climates

Entered into fairy tales in other place Hidden like kisses

Into meanings secret as nights

And you are a lasting lover

In an imaginary rear of a veil

To be stayed imaginary without getting ol They say still in that lands of dream

You are a honey sour

For honey from the mountains is sour

Sour is the taste of splits

Now you with your twisted heart

Stay there with your honey look

Dropping from eye comb

Ünal, Şahika (ed.) Leonardo Da Vinci'ye Saygı, Yenişehir, Mersin, Arete Yayınları, 2021, s.143-145.