HER ÇOCUK LEONARDO DA VİNCİ'DİR

Beni Da Vinci ile Kenan Amca Tanıştırdı. Trabzon'da çocukluğumun geçtiği sokağın adı merdivenli sokaktı, merdivenli sokak...

Trabzon'da bütün sokaklar yokuş zaten, bizim sokağın ucunda merdivenler var, yani araba giremezdi bizim sokağa. Bizim sokağa girer girmez hemen solda, Kenan amcanın dükkanı vardı. Kenan amca, gazete, dergi bayiliği yapıyordu. Biz haftada bir gün mutlaka oraya gider, gazeteler ve dergiler alırdık, en çok almayı sevdiğim de ansiklopedilerdi.

Çünkü o yıllarda ansiklopediler öyle gazetelerin armağanı olarak evlere kilo halinde paketlenerek girmezdi. Fasikül fasikül çıkardı ansiklopediler, haftada bir gün, 16 sayfa. Biz onları alır ciltletirdik. İşte yine bir fasikül almak için Kenan amcaya gittiğimde, işte o ansiklopedinin sayfalarında gördüm Leonardo Da Vinci'yi. Kenan amcanın gazete dergi bayiinde tanıdım ben Leonardo Da Vinci'yi. Daha pek çok güzel insanı , bilim insanını, sanatçıyı tanımamın nedeni ansiklopedilerdir.

Eğer bu ansiklopediler olmasaydı biz yoktuk; ama bizde ansiklopediler küçümsenir; bir sohbet esnasında aktardığınız bilgiyi karşınızdaki basite almak istiyorsa ''ansiklopedik bilgi'' tanımını kullanır. Biz zaten her şeyi küçümsüyoruz, ''çocukluk yapma'', ''senin o dediğin çocuk oyuncağı'', ''kadın gibi gülme''...

Oysa, kadın da güzeldir çocuk da çok güzeldir, ansiklopediler çok değerlidir. Eğer ansiklopediler olmasaydı, siz Sunay Akın'ın karşısında oturup Leonardo Da Vinci'yi soramazdınız. Kimlerdi bu ansiklopedistler, ansiklopedileri yazanlar? Kimdi o güzel insanlar? İnsanlık yüzyıllarca hep saraylardan kiliselerden yönetilmiş ama by arada keşifler yapmış, bilimle uğraşmış, resimler, heykeller yapmış, kitaplar yazmış...

Sonra birileri tutmuş insanlığın, uygarlığın ürettiği o ışığı A'dan Z'ye yazmış bir hafıza oluşturmuş. Ansiklopedistlerin oluşturduğu bilgi, sarayı ve kiliseyi bahçesine hapsetmiştir. Bu yüzden Leonardo da Vinci benim için aydınlanma dönemi demektir.

Ansiklopedilerle bir tutuyorum ben Leonardo Da Vinci’yi. Ansiklopedistlerle, yani ansiklopedileri yazan, insanı insan yapan, o tarihi bir hafızaya dönüştüren o güzel insanlarla Da Vinci, benim gözümde hep aynı yerde. Sözcük anlamı da “Bilgi Çemberi”dir ansiklopedinin. Da Vinci, o çemberin orta yerindedir.

Şu anda peki, sizin bir yazar olarak ve aynı zamanda oyuncak koleksiyoneri olarak, Da Vinci ile ortak yanınız var mı diye sorabilirsiniz. Da Vinci bir oyuncu ve doğa onun en büyük oyun alanı. Yani şöyle düşünelim; her çocuk Leonardo Da Vinci’dir. Hatırlayalım lütfen, boş bir arsada bir taşı kaldırıp altındaki böcekleri keşfederdik ya, işte Da Vinci o ... Ama o hiçbir zaman özgürlüğünü teslim etmemiş. Özgürlüğü elinden alınan çocuğa büyük derler. Aslında her çocuk Leonardo Da Vinci'dir. Sorular sorar, merak eder, araştırır, hayallerinin peşinden gider... Leonardo Da Vinci o çocukluk dediğimiz süreci bütün hayatına yaymış ve hayatı boyunca sorular sormuş, araştırmış, keşfetmiş, çocukluk ruhunda kalan ya da bir dönem tüketilen o merak duygusunu, o hevesi, o heyecanı, o aşkı bütün hayatına yaymış kocaman bir çocuktur… Bu yanıyla benim de çocukluk arkadaşımdır. Benim hala arkadaşımdır Leonardo Da Vinci. Çünkü o hep oynamış, hep sorular sormuş, hep keşfetmiş, sırları merak etmiş. Tamam, büyük bir ressam, onun bu yönünü sanat tarihçileri daha iyi anlatır. O yıllarda ressamlar, heykeltıraşlar doğayı çok daha farklı gözlemliyorlardı, sorular soruyorlardı, araştırıyorlardı, inceliyorlardı sonra fotoğraf ortaya çıktığında, koşan atı resmeden ressamların aslında hızdan dolayı o atın ayaklarını hep yanlış çizdikleri ortaya çıkmıştı. Ama baktığımız zaman Leonardo Da Vinci’nin tablolarına, bir resim yapmak için bütün bu soruları sorduğunu, bu araştırmaları yaptığını görebiliriz. 30’u aşkın kadavra eskizi yaptı değil mi, insan anatomisini tuvale doğru resmetmek için? O zaman gerçek anlamıyla bir deha çıkıyor karşımıza. Deha kime diyeceğiz? Deha, merak duygusu tükenmeyen insandır benim gözümde. Merak duygusu hiç bitmeyen insan varsa o dehadır. Bilginin peşinde koşan, bilginin ışığını karanlığa taşıyan, karanlıkları aydınlatmak isteyen, karanlık bir yer kalmasın diye emek harcayan, çalışan insan dehadır, benim gözümde. Bu yüzden Leonardo Da Vinci bir dehadır. Onu sadece bir ressam, bir bilim insanı, bir araştırmacı olarak tanımlayabiliriz… Ama tüm bu tanımların ötesinde bir şey söyleyeceksek, bence büyük bir dehadır. Hep oynamıştır çünkü Da Vinci, hep hayaller kurmuştur, sorular sormuştur.

Bütün o icatlarını bir tür kendi oyuncağı gibi düşünebilir miyiz diye soruyorlar bana. Bilginin o sonsuz akışına kendini bırakan bir serüvenci o... Bugün bilim kurgu diyoruz, bilim kurgu deyince Jules Verne aklımıza geliyor… Ve onun ‘’Ay’a Seyahat’’ adlı eseri.

İki bin yıl önce Anadolu’da, insanı uzaya götüren ilk romanı yazan Samsat’lı Lukianos vardı. Leonardo Da Vinci de büyük bir bilim kurgu ustasıdır. Bu pencereden baktığımız zaman, tarihteki en büyük bilim kurgu ustası Leonardo Da Vinci’dir dersek, yanlış olmaz herhalde. Onca makineler, yapmış olduğu onca icatlar, keşifler, yarasa adam, uçan adam... Zaten Leonardo Da Vinci’nin uçan adamı da Batman’den başkası değildir. Yüzyıllar sonra çizgi romana dönüşüyor yarasa adam. Bilim kurgu kahramanı Batman’i çizenler Leonardo Da Vinci’nin kanat çizimlerinden ilham almışlardır. Nelere dönüşmedi ki ondaki merak duygusu. Helikon Dağı’ndaki ilham kaynağı herhalde Leonardo da Vinci’dir. Sadece kendi dönemine değil, bugüne bile hala ilham veren büyük bir sanatçıdır. Onun yapmış olduğu makineler… Elbette ondan önce otomatların tarihi var, El Cezeri var… Leonardo Da Vinci de aslında dev oyuncaklar yapan bir insan. Hayaller kuruyor, kendi hayal dünyasında, kendi merak dünyasında, bunları somut objelere dönüştürüyor. İnsan niye uçmasın, insan niye denize dalmasın, insan niye su üstünde yürümesin; evet insanın su üstünde yürümesini düşünen biri var karşımızda. Bakmış göle, nehire, denize ve demiş ki, burada yürümek lazım! Bunu ancak hayal gücü çok güçlü bir çocuk düşünebilir. Sadece kendi hayallerini yapmış. Da Vinci gibi insanlar hiçbir işi tamamlayamaz. Da Vinci de tablolarını bitirmemiş. Çünkü bir tabloya başlıyor, heyecanını yenemiyor, hayalleri onu alıyor başka bir yere götürüyor. Yolun sonunu görmek, bir yere varmak onun için önemli değil, yolun kendini seviyor o… Bir işi bitiremez çünkü yeni heyecanına yenik düşüyor sürekli olarak. Başka bir yoldadır o… Bilim insanları büyük tasarımları ele alabilir ve anlamlandırabilir. Da Vinci’nin umurunda bile değil. O kendi hayallerinin, meraklarının peşinde koşarken oyuncak yapıyor oyunlarına. Dalgaları merak eden, taşların, kayaların şekillerini bile merak eden biri var karşımızda. Bir yerbilimcidir. Bir doğa bilimcidir, astronomi uzmanı, anatomisttir… Aslında bu sıfatların hepsi yanlış; niye, umurunda değil ki çünkü bir sıfata sahip olmak. O, kendi heyecanları ve merakları peşinde yürüyor sadece. Doğaya ayna tutuyor. Benim çocukluğumda Da Vinci’yi okurken en çok ilgimi çeken özelliği, yazılarının ayna tutularak okunmasıydı. Böyle bir bilgi vardı; niye, çünkü solak ve sağdan sola yazıyor… Yazdıkları ayna tutulmadan okunmuyor. Çocukken ben bunu bir oyun gibi yaptım, biliyor musunuz? Babamın tıraş aynasını alıp, tersten yazarak aynadan okumaya çalıştım. Böyle bir insan olabilir mi? Da Vinci benim için o aynanın ‘sırrı’dır. Harika bir oyundu ve benim çocukluğuma o oyunu Da Vinci katmıştı. Benim çocukluk arkadaşım diyorum ya, boşuna demiyorum. Sırf o ayna ile tersten yazma konusu bile benim hayatımı renklendirdi. Bendeki merak duygusunu alevlendirdi. Yıllar, yıllar sonra Trabzon’da onu ansiklopediden tanıyan bir çocuk ayna tutuyor yazısına... İşte size Da Vinci! Hayallerimizin büyük şövalyesi; ışığı karanlığı aydınlatmaya devam ediyor ve o ışık hiç sönmeyecek.

Uncle Kenan introduced me to Da Vinci. The name of the street where I lived during my childhood in Trabzon was a staired street, the street with stairs...

All the streets in Trabzon are uphill, but there are stairs at the end of our street, so cars would not enter our street. The beginning of our street would open up to Trabzon square. When entered our street from the square, Uncle Kenan's shop was on left. Uncle Kenan was a newsstand selling newspapers and magazines. We would definitely go there once a week, buy newspapers and magazines, and what I liked to buy most were the encyclopaedias.

Because in those years, encyclopaedias would not enter the houses packed in kilograms as a gift of newspapers. Encyclopaedias were being published fascicle by fascicle, once a week, as a 16 pages. We bought them and made them bound. So when I went to Uncle Kenan to get a fascicle again, I saw Leonardo Da Vinci on the pages of that encyclopaedia. I met with Leonardo Da Vinci at the newsstand of Uncle Kenan selling newspapers and magazines. Encyclopaedias are the reason that I know many other beautiful people, scientists and artists.

If these encyclopaedias didn't exist, we did not either; but the encyclopaedias are underestimated; when one wants to simplify the information you convey during a conservation, he uses the definition of ''encyclopaedic information''. After all, we are underestimating everything, ''don't act like a child'', ''what you're saying is a child play'', ''don't laugh like a woman''...

Yet, woman are beautiful, children are beautiful, encyclopaedias are very valuable. If there were no encyclopaedias, you wouldn't be able to sit in front of Sunay Akın and ask Leonardo Da Vinci. Because who were these encyclopaedists, those who were writing the encyclopaedias? Who were those beautiful people? Humanity as has always been ruled from palaces churches for centuries, but in the meantime it made discoveries, engaged in science, made paintings, sculptures, wrote books...

Then someone has created a memory, wrote the light created by humanity, civilization from A to Z. The knowledge created by the encyclopaedists has imprisoned the palace and the church into its garden

That's why Leonardo Da Vinci means enlightenment period for me. I see encyclopaedias and Leonardo Da Vinci as the same. Da Vinci is always in the same place in my eyes, with encyclopaedists, that is, the beautiful people who write encyclopaedias, make people human and turn that history into a memory. The meaning of the word encyclopaedia is ''Information Circle''. Da Vinci is in the centre of that circle.

You can ask, if I have anything in common with Da Vinci as a writer and also as a toy collector. Da Vinci is a player and nature is his biggest playground. So let's think like this; every child is Leonardo Da Vinci. Let us remember please, we would lift a stone on an empty plot and discover the insects beneath it, that's Da Vinci...

But he never surrendered his freedom. The child whose freedom is taken away is called adult. In fact, every child is Leonardo Da Vinci. He asks questions, wonders, investigates, pursues his dreams...

Leonardo Da Vinci had spread the process we call childhood to the whole of his life and asked questions, researched, discovered all through his life; he is a huge child who remained in his childhood spirit or spread the enthusiasm, sense of wonder, excitement, love consumed at the one point to the whole of his life...

In this sense, he is also my childhood friend. Leonardo Da Vinci is still my friend. Because he had always played, always asked questions, always discovered, wondered the secrets. Yes, he is a great painter, art historians can tell better about this aspect of him. In those years painters and sculptors were observing nature much differently, they were asking questions, researching, examining, and then when the photo appeared, it was revealed that the painters who depicted the running horse always draw the feet of that horse wrong because of the speed. But when we look at the paintings of Leonardo Da Vinci, we can see that he had asked all these questions, he had done all these researches to make a painting.

He made more than 30 sketches of cadavers right, to paint the human anatomy in the canvas? Then we are literally face with a genius. Who are we going to call genius? Genius is a person whose curiosity is inexhaustible for me. If there is a person whose sense of curiosity never ends, he is a genius. Genius according to me is a person who pursues knowledge, carries the light of knowledge into darkness, wants to illuminate the darkness, and endeavours so that there wouldn't be any dark places left, works for is. Leonardo Da Vinci is a genius. We can describe him only as a painter, a scientist, and a researcher... But if we would say anything beyond all these definitions, I think he is a great genius. For Da Vinci had always played, had always dreamed, asked questions.

People ask me if we could think of all of his investions as some kind of his toy. He is an adventurer who left himself to that endless stream of knowledge... Today we call science fiction, when we say science fiction, Jules Verne comes to our mind... And his work called “From the Earth to the Moon”. Two thousand years ago, in Anatolia, there was Lucian of Samosato, who wrote the first novel that took human into space. Leonardo da Vinci is also a great master of science fiction. When we look through this perspective, if we say Leonardo da Vinci is the greatest science fiction master in history, I guess it would not be wrong. All the machines, all the inventions, discoveries, batman, flying man... The flying man of Leonardo da Vinci is none other than Batman. Centuries later Batman turns into a comic book. Those who drew science fiction hero Batman were inspired by the wing drawings of Leonardo da Vinci. His sense of curiosity had turned into many things. The source of inspiration in Helicon Mountain is probably Leonardo da Vinci. He is a great artist who inspired not only during his time, but even today. The machines he built... Of course, vending machines have a history before him; there is Al Jazari... Leonardo da Vinci is actually a person who was making giant toys. He dreams, in his imagination, in his world of curiosity, turning them into concrete objects. Why shouldn’t human fly, why shouldn’t people dive into the sea, why shouldn’t people walk on the water? Yes, there is a person in front of us who thinks human walking on the water. He had looked at the lake, the river, the sea and said, it is necessary to walk here!.. Only a child with a very strong imagination can think of it. He just realized his own dreams. People like Da Vinci cannot complete anything. Da Vinci did not finish his paintings either. Because he starts a painting, he can’t overcome his excitement, his dreams take him to another place. It is not important for him to see the end of the road, to reach somewhere; he loves the road itself... He cannot finish a job because he is constantly defeated by his new excitement. He is on another way… Scientists can review and make sense of great designs. Da Vinci doesn’t even care about it. He is making toys for his plays while running after his own dreams and curiosities. He is someone wondering about the waves and wondering the shapes of the stones and rocks. He is a geologist. He is a naturalist, astronomer, and anatomist... Actually all of these adjectives are wrong; why, because he doesn’t care about having an attribute. He just pursues his own excitements and curiosities. He mirrors nature. When I was reading about Da Vinci in my childhood, the most interesting feature of him for me was that his writings were read with a mirror. There was such information; why, because he was left handed and writing from right to the left... His writings are not read without holding a mirror. I did this as a game when I was a child, do you know? I took my father’s shaving mirror, wrote in reverse and tried to read it from the mirror. Could there be such a person? Da Vinci is the “secret” of that mirror for me. It was a great game and Da Vinci had added that game to my childhood. When I say he is my childhood friend, it is not for nothing. Even the subject of reverse writing with a mirror added colour into my life. It ignited my sense of curiosity. After many years, a child in Trabzon who knows him from encyclopaedia is holding a mirror to his writing... That is Da Vinci! Great knight of our dreams; his light continues to enlighten the darkness, and that light will never go off.

Ünal, Şahika (ed.) Leonardo Da Vinci'ye Saygı, Yenişehir, Mersin, Arete Yayınları, 2021, s.43-45.