''AN VE BELLEK'' ARALIĞINDA, ZAMAN'IN ÖTESİ; LEONARDO DA VINCI

Yatılı okuduğum Kastamonu Abdurrahman Paşa Lisesi kütüphanesinde “Büyük sanatçılar” dizi kitapları arasında Van Gogh, Paul Gauguin, Leonardo Da Vinci’nin katologlarıyla ilk karşılaşmam 1978 yılıydı. Aynı yıllarda Victor Hugo beni Esmeralda, Quasimodo (Notre Dame de Paris), Jean Valjean (Sefiller) ile dönemin yaşayan yeraltı evrenine düşsel bir yolculuğa davet ediyorlardı. Yine o yıllar Victor Hugo’nun çok iyi bir ressam da olduğunu keşfettiğim yıllardı. Etüdlerde, boş zamanlarımda O’nun desenlerinden çokça kopyalar yaparak resim öğretmenimin dikkatini çekmeyi başarmıştım bile. 1980 yılına geldiğimizde İTÜ Astronomi ve Uzay Bilimleri Fakültesi’ne giremeyip, astronot olup uzayı keşfedemeyeceğimi anlamış, başka paralel bir evrenin(sanat) keşfine çıkmayı kafama koymuştum. Artık M.Ü.A.E.F Resim Bölümü’ne adım attığımda, sanat’a dair okuduğum bu üç kitap bana, özellikle bana, hayata paralel bir başka gerçekliği olan “sanat” evreninde seyahat etmenin, kendine ve ötekine “göç” etmenin dayanılmaz çekiciliğinin kapılarını bir daha kapanmamak üzere sonuna kadar aralıyorlardı. Bu kitaplar; Van Gogh’un “Theo’ya Mektuplar”, Paul Gauguin’in “Noa-Noa” ve Henri Gombrich’in “Sanatın Öyküsü” (Leonardo Da Vinci) idiler. Öğrencilik ve profesyonelliğe adım attığım ilk yıllarımda bahsettiğim bu üç sanatçının yaşam ve sanat evrenlerini eserlerinden hareketle, izlekler üzerinden, yaşarken ve üretirken bıraktıkları ayak izlerinden takibe çıkıp, daha sonra bir seri olarak üreteceğim resimlerimde “An ve Bellek” yoklaması yapmayı hep kurgulamıştım.

Nihayet, 1988’de, ardımda İstanbul ‘daki atölyemi bırakıp, boya ve fırçalarımı yedeğime alıp uzun yılların “düş”ü olan, özellikle bu dört sanatçının (Victor Hugo, Van Gogh, Gauguin, Da Vinci) seçtikleri ortak vatanları Fransa’ ya uzun sürecek, ayak izlerinden ve bıraktıkları eserlerden, sanatçıların gerçek kimliklerine, yaşamlarına varacak yolculuğuma başladım. İlk olarak Kuzey İtalya, Floransa, Da Vinci kasabası derken İsviçre üzerinden Fransa’ya yola koyuldum. Nihayet bu sanatsal “Hac” seyahatimin sonunda Paris’e ulaşmıştım ve uzun yıllar kafamda kurguladığım “ayak izlerini” takip edip eserlerinden hareketle sanatçıya ve yaşamına dokunabilir “kendi iç seyahatime” yelken açabilirdim.

Fransa’da ilk olarak Van Gogh’un ayak izini sürmüş; sırasıyla; Arles, Saint-Remy, Güney Fransa, en son olarak da hayatının son 70 gününü geçirip başyapıtlarını ürettiği, intihar edip, son nefesini verip defnedildiği Auvers- sur-Oise’a uzun süren seyahatler yapmış; mezarına da Türkiye’den yanımda getirdiğim fırçalarımı hediye olarak bırakmıştım. Yine, bu “ayak izi” takiplerimden ikincisi olarak Paul GAUGUIN’i takibe aldım. Bitirdiğinde hüngür-hüngür ağladığı, Sentetizm, Sembolizm, Nabi’ler ve Fovizm gibi sanat akımlarına önayak olduğu kabul edilen; kendisinin yazdığı “Noa-Noa” adlı kitabında özenle bahsettiği o eşsiz eseri “Sarı İsa” tablosunu konu edindiği; ve yine bugün halâ Pont-Aven kentinde küçük bir kilisede bulunan tahtadan “Sarı İsa” heykelini (ikon’u), bu vesileyle de onlarca resmine konu olan “Bretagne” insanlarını ve peyzajlarını keşfetmek için yola koyuldum. Bir sonraki aşamada da sıra; yüzyılların dahisi, sonsuz merakın, keşfin doyumsuz “modern Şaman’ı” Leonardo Da Vinci’nin Floransa’da başlayan hayat ve sanat yolculuğunun, gel-gitlerinin son durağı olan Amboise kasabasıydı. Amboise ve çevresinde bıraktığı izlekleri takip edip; yaşamının son üç yılını geçirdiği mekanları görmeye ve sanat tarihinin ruhunun tam kalbine yerleştirdiği ölümsüz “La Joconde”un yaratıcısının evrenine tanıklık etmeye gelmiştim. Tüm bu “ayak izleri” takibimden kişisel belleğime nak’ş olmuş, eserlerinden sanatçıya ulaşma yolculuklarımdan arta kalan bilgi ve belgelerin de ışığında uzun yıllar boyunca “bilinçaltı kazılarıma” hız veren, zaman kavramını sorgulama odalarıma alan, “An, Bellek ve Uzam” kavramlarını irdeleyen resimler üretmeye koyuldum. Öyle ki, Da Vinci özelinde 500 yıl, Van Gogh ve Gauguin özellerinde ise 100’er yıl sonra; en özgün eserlerini ürettikleri mekanlara varıp, aynı noktadan onca yıl sonra, başka bir sanatçının yine aynı yöne bakıp, yaşanılan”An” üzerinden “Bellek, Zaman” kavramlarını sorgulayan, iç denizlerimizin zaman perdesini aralayan bir tür iç yolculuğa yelken açmak, tarif edilemez bir çekicilikti. Geleneği olan her olgunun tarihe düştüğü referansları da vardır. Sanat’ın tarihi, bu referanslar üzerinden, bazen “özümseyerek” bazen “reddederek” yeni referanslar önerip, zenginleşerek evrilir ve nihayetinde de kabul eder ve yeni unsurları eklemleyerek yeni tarih bilincini oluşturur. Sanat üretme süreçlerinde çoğu öncü sanatçılar, gerek bu referanslardan gerekse düşünsel evrenlerinden, direkt- endirekt etkileşimleri kendi eserlerine bazen düşünsel bazen ögesel-kalıtsal olarak taşıyıp bir tür “iç beslenmeler-iç devinimlerle”, birbirlerine “(Hommage-Saygı) atıflarında bulunup sanat tarihine özgün başyapıtlar bırakagelmişlerdir. Bu tür sanat üretme biçimi; “bunu ben olsam böyle yapardım” eylemliliği olarak varolan form ve düşünceler üzerinden bir tür sanatsal hesaplaşma biçimi olabileceği gibi; sade bir “Hommage-Saygı” gösterisi biçiminde sanat üretim serüvenine yansıyabilir. Duchamp, Manet, Picasso, Van Gogh, Gauguin, Bacon, Millet, Goya vd. bu konuda çok yetkin-özgün örnekler vermişlerdir. Tüm bu seyahatlerim sürecinde birçok sanatçı, yazar, şair, entelektüel arkadaşlarım da bana eşlik edegelmişlerdir. (Sunay Akın, Nedim Gürsel, Kaya Özsezgin, İbrahim Karaoglu, Bünyamin Özgültekin, vd.)

1989 yılında, tüm sanat dünyasında Van Gogh’un 100.ölüm yıldönümü anmaları başlamıştı. Bende; tüm bu yolculuklarımı, önemsediğim, sanatlarına inandığım bir grup Türk sanatçı dostlarımla defaatle tekrarlayıp bir tür bellek tazeleme, zihin yoklaması yapma, iç seyahatlere çıkma ve sürecin sonunda duyumsadıklarımızla, bizde kalan tortularla, özgün, “ben olsaydım”ın cevaplarını irdeleyen eserler üretme isteği doğdu. Van Gogh üzerinden zaman, mekan ve de sanatsal üretim yolculuğunu sorgularken; aynı zamanda, 100. ölüm yıldönümü anmalarına denk düşen özel bir “An”da, özgün eserler üzerinden sanatçıya bir tür “Hommage-Saygı” göndermeleri de yapma ve Türk çağdaş sanatına yetkin “Tür” yapıtlar kazandırma fikri oluştu. Bu projeyi 20 yıl sonra 2009 da bir grup Türk sanatçı, eleştirmen ve yazarla birlikte “Van Gogh’un Ayak İzinde-Modernizm’in Peşinde” adıyla hayata geçirip, çok yetkin ve çok sayıda özgün yapıtlarla ülkemiz sanatına bir tür sanatsal “dip notlar” düşmüş olduk.

“Leonardo Da Vinci’ye Saygı” projesine Mayıs 2019’da, ölümünün 500.yıldönümü anma etkinlikleri için tüm sanat dünyasıyla birlikte, yine, başka bir grup sanatçı, yazar, şair, entelektuel ile bir kez daha yola çıkarak, bu defa sanat ve bilim alanında zamanın ötesinde bir dahi için, Leonardo Da Vinci için “İnsanlığın ürettiği ortak değerler-kıymetliler” bizim de değerlilerimiz ve kıymetlilerimizdir düşüncesiyle başladık. Da Vinci üzerinden zamanı, uzamı, sanatı ve bilimi kendi “sorunsalımız” kılıp, sanatın değişen olanakları üzerinden sorgulayan özgün yapıtlar, tekstler üretip, toplumların gelişimlerinde sanat’ın bilim’in olmazsa olmazlarından olan düşünsel ve sanatsal çözümlemelerle katılımcı her sanatçının kendisi için İNŞAA ettiği özgün sanatsal varoluş kimlikleri üzerinden sanatsal halinin “yansımalarını ortaya çıkartmayı “savlayan”, “öneren”, Türkiye sanat evreninin “güncel’ine” taşıyan bir eylemlilik projesi geliştirdik. Projeye katılan sanatçılar olarak, Leonardo Da Vinci’nin ölümünün 500.yılında, onun sanata kattığı eşsiz eserler ve bilime kazandırdığı öncü araştırmalar-deneyler-çizimler üzerinden ve tüm bunları içselleştirerek yeniden kurguladık. Yetkin sanatsal çözümlemeler-önermelerimizle yeni bir tür “Hommage-Saygı-Gönderme” ile başta kendi özgün sanat evrenlerimize, sonrasında ise, güncel, çağdaş Türk sanatı evrenine dönemsel, özel, yetkin eserler bırakmak niyetiyle tekrar ve yeniden yola koyulduk.

In the library of Kastamonu Abdurrahman Pasha High School, the boarding school I went, my first encounter with the catalogues of Van Gogh, Paul Gauguin, Leonardo da Vinci among the serial books named “Great artists” was in 1978. In the same years, Victor Hugo was inviting me to an imaginary journey to the living and underground universe of the era together with Esmeralda, Quasimodo, (Notre Dame de Paris), Jean Valjean (Les Miserables). Again, those were the years when I discovered that Victor Hugo was also a very good painter. I had already managed to attract the attention of my art teacher by making copies of his patterns in studies, during my leisure time. By 1980, I had realized that I could not enter the ITU Faculty of Astronomy and Space Sciences, become an astronaut and discover space, and I had decided to discover another parallel universe (art). When I stepped into the painting department of Marmara University Ataturk Faculty of Education, especially these three books I have read about art, were opening the doors of unbearable attraction of travelling in the universe of “Art” which has another reality parallel to life, and “immigrating” to myself and the other up to the end not to be closed ever again. These books were Van Gogh’s “Letters to Theo”, Paul Gauguin’s “Noa Noa” and Henri Gombrich’s “Story of Art”. During my first years as a student and as a professional, I had always planned to make a “Moment and Memory” check in the paintings that I would produce as a series, following the footsteps left by these three artists while living and producing, through the tracks, through their life and art universes and works.

Finally in 1988, I left my workshop in Istanbul, took my paints and brushes with me, and set off towards France, the common homeland of these four artists (Victor Hugo, Van Gogh, Gauguin, Da Vinci), which have been my dream for many years. This was the adventurous journey that would reach their real identities and their lives from their footprints, the works they left; France through Northern Italy, Florence, the town of Da Vinci and Switzerland. Finally, I reached Paris at the end of this artistic “pilgrimage” trip. In the end I could follow the footprints, moving from the works, touch the artist and his life, and sail “to my own internal travel” I’ve been building in my mind for years. In France, I first traced the footsteps of Van Gogh; I made long trips to respectively, Arles, Saint-Remy, southern France and Auvers-sur-oise where he spent his last 70 days, produced his masterpieces, eventually committed suicide, gave his last breath and buried and I left my brushes that I brought from Turkey with me to his tomb as a gift. Again, the second of these “footprint” follow-ups was to Paul GAUGUIN.

I set out to discover the wooden statue of “Yellow Jesus” which is still in a small church in the city of Pont-Aven, which was the subject of his unique “Yellow Jesus”, which he cried his eyes out when he finished, which is considered to be a pioneer of art movements such as Synthetism, Symbolism and Fauvism, and which he talked about carefully in his book “Noa-Noa”, as well as the “icon”, and the “Bretagne” people and their landscapes which are the subject of dozens of paintings. In the next stage, it was time to follow the paths left by the genius of centuries, the insatiable “modern Shaman” of endless curiosity and discovery Leonardo Da Vinci during his life and art journey which began in Florence, in the last stop of his tides and the traces left by him in the town of Amboise and its surroundings where he spent his last 3 years, to be witness to the universe of the creator of the immortal “La Joconde” which he placed at the heart of the spirit of history of art. I started to create paintings in the light of the knowledge and documents that have been transferred to my personal memory from all these pursuit of “footprints”, left from my travels to reach to the artist from the works, that have been accelerating my “subconscious excavations” for many years, taking the concept of time into my questioning rooms, examining the concepts of “Moment, Memory and Space”. Such that, after 500 years of Da Vinci, and 100 years each of Van Gogh and Gauguin, by embarking on the indescribable appeal of sailing on a kind of inner voyage that opens the veil of time in our inner seas that question its concepts “Memory, Time” through the “moment” that is lived, by arriving at the same place where they produced their most original works, decades after the same point, another artist looking over the same way. There are also references that every phenomenon with tradition made into history. The history of art is evolved through these references by enriching, sometimes by “assimilating”, and sometimes by “refusing”, proposing new references, and eventually accepting them and creating a new historical consciousness by adding new elements. In the process of producing art, many leading artists, from these references and their intellectual universes, carry the direct-most direct interactions to their own works, sometimes intellectually, sometimes elementary-inherently, and making “Hommage (respect)” references to each other in the form of “inner nutrition-inner motion” left authentic masterpieces to the history of art. This form of producing art can be a kind of artistic reckoning, through forms and thoughts existing as an agency of “if I were you, I would have done this like this” as well as in the form of simple “Hommage-respect” performance. It can be reflected in the adventure of production of art. Duchamp, Manet, Picasso, Van Gogh, Gauguin, Millet, Goya et al. have given very competent- original examples in this regard. Many artists, writers, poets and intellectual friends of mine accompanied me during all these trips. (Sunay Akın, Nedim Gürsel, Kaya Özsezgin, İbrahim Karaoğlu, Bünyamin Özgültekin, et al.) In 1989, commemorations for the 100th anniversary of death of Van Gogh had began in the entire world of art. I had the idea of having all memory refreshing, mind probing trips repeatedly with a group of Turkish artist friends whom I care about and believe in their arts; questioning the journey of artistic production, time and place through Van Gogh while producing works that examine the answers of original “if I were him” with the residues left in us, with our feelings at the end of this process and adding competent “Turkish” works to the contemporary Turkish art making a kind of “Hommage-respect-reference” to the artist through authentic works in a special moment corresponding to the commemoration of the 100th anniversary of his death. 20 years later in 2009, with a group of Turkish artists, critics, and writers, we had implemented this project with the name of “following the footsteps of Van Gogh-pursing modernism” and made a kind of artistic “footnotes” in our country’s art with very competent and numerous original works. On May 2019 we set off another journey this time for a timeless genius in the field of art and science, for Leonardo da Vinci’s 500th anniversary of death commemoration events together with the whole art world, again with another group of artists, writers, poets, intellectuals, with the idea that “common values and assets produced by humanity” are also our values and assets; making original works, texts questioning art through changing opportunities by making time, space, art and science our “problematic” through Leonardo Da Vinci. This was a project of agency carrying to the “contemporary” of the universe of Turkish art, suggesting revealing “reflections” of artistic state through authentic artistic existential identities built by every participant artist for himself with intellectual and artistic analysis which are indispensible for art and science in the development of societies as well as aiming to left contemporary, special, competent works first to their own authentic artistic universes then to the contemporary modern Turkish art universe with references fraught with “Hommage-respect” by internalizing leading researches, experiments and drawings that he contributed to science and unique values that he added to art in his 500th year of his death. Hopefully, history would not make us ashamed.

Ünal, Şahika (ed.) Leonardo Da Vinci'ye Saygı, Yenişehir, Mersin, Arete Yayınları, 2021, s.17-21.